Projekat radnog naziva „Agrokomerc i (ne)moć Krajišnika“ postepeno se oblikuje i popunjava. Fokus su: Identifikacija netačnosti, propusta, praznina,… u dosadašnjim publikacijama (geneza Agrokomerca, referendum decembra 1984. godine, Koodinacioni odbor,…), Valeri napredovanja Cazinske krajine (kultura sjećanja, doprinos demokratizaciji, infrastrukturna, proizvodna,… ostvarenja, …), Neuspjele konsolidacije, Raspoloživi resursi za ubrzanje socioekonomskog razvoja Cazinske krajine,… Kompanija kojoj je većinski posvećeno šest knjiga, koja se fragmentarno opisuje u 20-tak knjiga, o kojoj je napisano šest novinarskih feljtona, koja je bila predmet stručne obrade-istraživanjašest6 autora, o kojoj je pred 40-tak godina „brujila“ svjetska javnost,… polako nestaje, a nebi trebalo!

Mnogi ideje demokratskih elemenata pronalaze u filozofskim opredeljenjima Marke Tulije Cicerona (106-43) u rimskom dobu, neki kod Sokrata prije nove ere, neki… Kako su se ideje demokratizacije i gdje razvijale predmet je posebne elaboracije.

Vjerovatno ili ne, hronološki promatrano vjerodostojno, da su prvi značajniji signali demokratije shvaćene kao otpor centralnim vlastima, na europskom i krajiškom tlu evidentirani približno u isto vrijeme. Najmarkantniji primjeri su Francuska buržoaska revolucije 1789. godine i djelovanje Hasanage Pećkog (1742-1832). Opširnija elaboracija navedenih primjera bi, između ostalog, pokazala: sličan razlog otpora (sukob između centralnih vlasti koje žele više dominacije-nadležnosti i lokalnih aktera koji se tome protive,…) sa različitim ciljevima (kod Francuza borba protiv privilegija, jednaka prava,…, a kod Hasanage borba za autonomiju, krajišku čast i dostojanstvo,…). Francuska revolucije je bila avangardni projekat! Hasanaga pretežno buntovnik! Zanimljiva je usporedba između Bastilje (simbol kraljevskog apsulutizma,…) i Pećigrada, malo mjestance u blizini osmansko-austrijske granice (tvrđava koja simbolizira otpor, nepokorenost, neposluh,…)!

Prve parlamentarce izabrane na demokratskim izborima birači Cazinske krajine biraju: 1920. godine Hasana Mustafe Miljković (1888-1958) na listi Jugoslovenske muslimanske organizacije u Parlament Kraljevine Srba Hrvata Slovenaca i 1935. godine Nuriju Mustafe Pozderac (1892-1943) na listi Udružene koalicije u Parlament Kraljevine Yugoslavije.

Postoji prilično raširen koncenzus da povijest „demokratije“ u Titinoj Yugoslaviji nije bila pluralistička, već neki hibrid nazivan „socijalistička samoupravna demokratija“. Među značjnije signale da sa političkim poretkom nešto nije uredu mogu se navesti: Cazinska buna, 1950., Studentski nemiri 1968., …

Stasavanja Agrokomerca (1967/72) počinje poslije jednog demokratskog skupa (opšti Sabor opštine) održanog koncem 1967. godine. Ovaj važan događaj nastao iz uvjerenja u sebe, svoje mogućnosti,… Prema riječima Rajke Stevića (1941) dobrog poznavaoca kladuških (ne)prilika nastao je po ideji Hakije Pozderca (1919-1994). Hakija Pozderac sa bogatom, raznovrsnom,… karijerom, između ostalog, bio je biran u prvi sastav Savezne vlade (1963/67) za ministra poljoprivrede u mandatu Petra Stambolića (1912-2007). O prvom upoznavanju Fikreta Abdića i Hakije Pozderca mogu se pročitati različite verzije. Prihvatljiva Hakijina verzija opisana je u knjizi Balkan Bluz od autorica koje su uložile dosta truda sakupljajući građu za ovu knjigu.

Konkretna operacionalizacija preporuka-zaključaka Sabora je i integracija Trgokrajine, organizovanje Agromerkantilije i poslije 1970-tih nastanak Agrokomerca. Ovaj Sabor je početak strelovitog uspona Fikreta Abdića (1939)!

Anonimna pisma u kojima je upozoravano na određene nepravilnosti, nezakonitosti koja su iz Krajine slata u Beograd i Sarajevo nisu rezultirala opsežnijim provjeravanjima, istragama,…

Prihvatljiva su mišljenja da je doprinos Agrokomerca demokratizaciji društva bio iznenadan, slučajan, nenamjeran, indirektan, prouzrokovan nezakonitim poslovanjem, prekomjernim korištenjem političkih utjecaja, montiranim mjeničnoim skandalom polovinom augusta 1987. godine.

Treba imati u vidu da je medijsko pojavljivanje Agrokomerca u neafirmativnom smislu počelo još uvijek tajnovitim januarskim požarom 1987. godine pojačano aprilskim hapšenjima niže rangiranih rukovodilaca (Ahmet Sarajlija, Nedžad Mizildžić,…) zbog mešetarenja u formi „građevinske mafije“ na području Novog Sada, Bosanskog Novog,… Malo više kritičnosti medija iz Slovenije, Srbije,… pozitivno je djelovalo na šire geografske prostore otvarajući više prostora za pluralizam izvještavanja i slabljenje utjecaja na medije od strane partijskih organa i pojedinaca. Bojažljivu početnu obazrivost bosanskohercegovačkih medija prema Agrokomercu veoma uvjerljivo je opisao Emir Habul, novinar Oslobođenja povodom 30-godišnjice Afere.

Na osnovu publikacija o Agrokomercu može se vjerodostojno zaključiti da su mediji dobro „profitirali“ mjeničnim skandalom u smislu ubrzanog pluralizma izvještavanja, demokratizacije unutar medijskih kuća,…

Zamračene priče o  djelovanjima za „spas“ Agrokomerca

Poslije objelodanjivanja mjeničnog skandala, a posebno hapšenja Fikreta Abdića (08.09.1987.) respektabilan broj građana Velike  Kladuše je prozreo političke igre, smicalice,… Vidjevši da su se nadležni lokalni organi (Skupština opštine, Komitet,…) priklonili centralnim organima iz Sarajeva u stavovima oko Afere građani spontano formiraju Koordinacioni odbor na čelu sa Seadom Kajtezovićem. Opširnije o sastavu, djelovanju,… ove neformalne g-g (grupa građana, po tadašjoj terminologiji) skupine zainteresovani mogu pročitati u knjizi Afera ’87. str 137/44. Uloga, djelovanje,… Odbora u doprinosu rušenja ugleda Partije – funkcionera, demistifikaciji institucija,… se uglavnom nepotrebno prešutjela. Vjerovatno su prevagnule jednostrane percepcije prevelike naklonjenosti, povezanosti, emocionalnosti,… prema kreatoru Agrokomerca? Zanemaruje se činjenica da je Odbor djelovao kao svojevrsni politički pokret (organizovao proteste, odlaske u Sarajevo, Beograd,…) koji je po prvi put u jednopartijskom sistemu javno postavljao veoma aktuelna pitanja, kao npr. tko ima pravo da odlučuje u ime radnika, tko ima pravo odlučivati o sudbini Cazinske krajine,…? (Ne)formalni vođa Odbora, Sead Kajtezović, je Krajišnik koji se javno usprotivio institucijama jednopartijskog sistema u vrijeme kad su mnogi drhtali, koji je nezadovoljstvo radnika pretvorio u organizovani pokret, koji je organizator lokalne mobilizacije, koji je … Rezimirano: Koordinacioni odbor je prepoznao da je razvoj Cazinske krajine prekinut, a radnici i lokalne zajednice postale žrtve političkih obračuna – prepucavanja, značajno doprinio buđenju radničke svijesti, urušavanju ugleda funkcionera Partije i Države, slabljenju autoriteta općenito – posebno vrha u Beogradu i Sarajevu, (nije više bilo nedodirljivih), razmah pluralizma općenito – posebno medija i istraživačkog novinarstva, začeci kreacije javnog mijenja,… Navedene i druge činjenice su (ne)namjerno prešućivane od tadašnjih vodećih novinarskih pera u SRBiH, kao npr. Emira Habula, Nenada Pejića, Nevena Anđelića, Bore Kontića,… i ili krajiških perjanica u imenima Hasan Biščević, Safet Čurtović, Kemal Coco, Nurija Rošić, Muhamed Mulić,… Nisu li krajiški novinari mogli više poduzeti – učiniti na doprinosu razvoja građanske svijesti, spriječiti zloupotrebe u jačanju – raspirivanju nacionalističkih tendencija?

U svakom slučaju postoji potreba i razlozi da se mjesto i uloga Koordinacionog odbora u krajiškoj kulturi pamćenja, sjećanja, zaborava,… bolje osvijetli, rastumači, vrednuje,…! Posebno bi bilo značajno malo elaborirati demokratski aspekt (građani se okupljaju, postavljaju zahtjeve, vrše pritiske na vlasti,…), doprinos liberalnoj demokratiji,… Nadati se da još među živim participantima Koordinacionog odbora ima zainteresovanih koji bi pripomogli da se upotpuni dosije ovog izuzetno značajnog tijela koji zaslužuje trajno obilježje!

Budimo bolji ljudi, ne griješimo duše!

Velika Kladuša, 23.08.2026. ramoh45.07@hotmail.com